Koszulka z bawełny organicznej, kosmetyk w opakowaniu z recyklingu, kawa z certyfikatem Fairtrade – coraz więcej produktów jest przedstawianych jako „eko”, „świadome” albo „odpowiedzialne”. Problem w tym, że podobne hasła mogą oznaczać bardzo różne rzeczy. Jedna firma ogranicza zużycie surowców i ujawnia listę dostawców, inna zmienia tylko opakowanie lub tworzy „zieloną” linię produktów. Dlatego etyczne zakupy powinny bazować nie na samych deklaracjach ze strony marki, lecz na sprawdzeniu, czy za hasłami o odpowiedzialności stoją konkretne i możliwe do zweryfikowania działania.
Odpowiedzialność ma więcej niż jeden wymiar
Etyczne zakupy często kojarzymy przede wszystkim z ekologią. To jednak tylko część obrazu. Znaczenie ma również to, w jakich warunkach powstał produkt, skąd pochodzą surowce, czy respektowane są prawa pracowników, jak długo rzecz może nam służyć i co stanie się z nią po zużyciu.
W zależności od rodzaju produktu inne kwestie będą najważniejsze. Przy ubraniach warto zwrócić uwagę na pochodzenie włókien, proces produkcji i warunki pracy w fabrykach. W przypadku kawy, kakao czy herbaty – na sposób pozyskiwania surowców i warunki handlu z producentami. Przy meblach i papierze można sprawdzić pochodzenie drewna.
Nie trzeba więc tworzyć jednej definicji „dobrej marki”. Lepiej zacząć od ustalenia, jakie problemy są najważniejsze w przypadku produktu, który chcemy kupić.
Szukaj konkretów, nie zielonych haseł
Pierwszym źródłem informacji może być strona producenta. Warto jednak ominąć główny baner z hasłami o trosce o planetę i poszukać zakładek dotyczących zrównoważonego rozwoju, odpowiedzialności, łańcucha dostaw albo raportów ESG.
Wiarygodność zwiększają informacje, które można zweryfikować. Zamiast deklaracji „dbamy o środowisko” lepiej, gdy firma podaje np. udział materiałów z recyklingu, lokalizacje fabryk, cele redukcji emisji i termin ich realizacji. Jeszcze więcej mówi publikowanie postępów – również wtedy, gdy firma przyznaje, że nie zrealizowała wszystkich założeń.
Dobrym sygnałem jest także przejrzystość dotycząca dostawców. Niektóre marki podają nazwy zakładów produkcyjnych, opisują sposób kontrolowania fabryk albo wyjaśniają pochodzenie kluczowych surowców. Im bardziej konkretna informacja, tym łatwiej ocenić, czy odpowiedzialność jest częścią działania firmy, czy tylko komunikacji marketingowej.
Sprawdź, co naprawdę oznacza certyfikat
Certyfikaty mogą ułatwiać wybór, ale nie każdy znak mówi o tym samym. W tekstyliach jednym z szerzej zakrojonych standardów jest GOTS. Obejmuje on tekstylia z certyfikowanych włókien organicznych oraz wymagania dotyczące m.in. przetwarzania, chemikaliów, środowiska i praw człowieka w łańcuchu produkcji. Z kolei OEKO-TEX STANDARD 100 informuje przede wszystkim o tym, że wyrób został przebadany pod kątem szkodliwych substancji. To cenna informacja o bezpieczeństwie produktu, ale nie jest oceną całego sposobu działania marki.
Przy kawie, kakao czy bananach można spotkać znak Fairtrade. Standardy Fairtrade obejmują kryteria społeczne, ekonomiczne i środowiskowe dla uczestników certyfikowanych łańcuchów dostaw. Przy produktach z drewna i papieru warto zwrócić uwagę np. na FSC, a w wielu innych kategoriach – na EU Ecolabel, którego kryteria odnoszą się do wpływu produktu na środowisko w całym cyklu życia.
Warto więc sprawdzić na stronie organizacji przyznającej certyfikat, jakie dokładnie standardy on potwierdza i czy obejmuje konkretny produkt, surowiec, zakład produkcyjny czy całą firmę.
Odpowiedzialna marka a prawa pracowników
Za produkcją ubrań, elektroniki czy kosmetyków często stoi rozbudowany łańcuch dostaw, obejmujący fabryki i podwykonawców w różnych częściach świata. Dlatego oceniając odpowiedzialność marki, warto zwrócić uwagę nie tylko na sam produkt, ale również na warunki, w jakich powstał. Znaczenie mają m.in. uczciwe wynagrodzenia, bezpieczeństwo pracy, przestrzeganie praw pracowniczych oraz przeciwdziałanie pracy przymusowej i zatrudnianiu dzieci.
O tym, jak trudno zweryfikować te kwestie, świadczą wyniki raportu Fashion Transparency Index z 2023 roku. Spośród 250 największych marek i sieci odzieżowych objętych badaniem aż 99 proc. nie ujawniało, ilu pracowników w ich łańcuchach dostaw otrzymuje wynagrodzenie pozwalające na godne życie. Brak takich informacji nie oznacza automatycznie, że firmy naruszają prawa pracowników, ale znacznie utrudnia ocenę ich rzeczywistych działań.
Jak zatem sprawdzić markę? Dobrym punktem wyjścia są publikowane przez nią listy dostawców, raporty dotyczące warunków zatrudnienia oraz informacje o sposobach kontrolowania zakładów produkcyjnych. Sam kodeks postępowania czy zapewnienie o regularnych audytach to jednak za mało. Istotne jest również to, czy firma ujawnia wykryte nieprawidłowości, podejmuje działania naprawcze i sprawdza ich skuteczność. Znaczenie ma także możliwość bezpiecznego zgłaszania naruszeń przez pracowników oraz respektowanie ich prawa do zrzeszania się i negocjowania warunków zatrudnienia.
Odpowiedzialność na każdym etapie życia produktu
Wprowadzenie kolekcji z materiałów pochodzących z recyklingu czy zastąpienie plastikowych opakowań papierowymi nie musi oznaczać, że cała marka działa w sposób odpowiedzialny. Szczególnie jeśli jednocześnie wprowadza na rynek ogromne ilości nowych produktów, promuje krótkotrwałe trendy i zachęca do częstych zakupów. Dlatego warto przyjrzeć się nie tylko pojedynczym inicjatywom ekologicznym, ale również temu, jak firma podchodzi do produkcji, gospodarowania zasobami i ograniczania ilości odpadów.
Istotne znaczenie ma cały cykl życia produktu – od pozyskania surowców, przez produkcję i transport, aż po jego użytkowanie i zagospodarowanie po zużyciu. Odpowiedzialne marki powinny stawiać na trwałość i możliwość naprawy. W przypadku elektroniki warto więc sprawdzić dostępność części zamiennych, możliwość wymiany baterii oraz okres zapewniania aktualizacji oprogramowania. Przy zakupie odzieży znaczenie ma jakość materiałów, solidność wykonania oraz możliwość naprawy lub ponownego wykorzystania ubrania.
Niektóre marki oferują również programy odkupu, naprawy lub zbiórki zużytych produktów. Ważne jednak jest to, co rzeczywiście dzieje się z oddanymi rzeczami. Samo umieszczenie pojemnika na używane ubrania w sklepie nie gwarantuje, że zostaną one ponownie wykorzystane lub poddane recyklingowi. Według Europejskiej Agencji Środowiska w 2022 roku w UE powstało około 6,9 mln ton odpadów tekstylnych, czyli średnio 16 kg na mieszkańca. Dlatego warto wybierać firmy, które informują nie tylko o ilości zebranych produktów, ale także o sposobach ich ponownego wykorzystania lub recyklingu.
Ostrożnie należy również podchodzić do określeń takich jak „naturalny” czy „lokalny”. Naturalne pochodzenie surowców nie gwarantuje, że ich pozyskiwanie jest przyjazne środowisku. Z kolei lokalna produkcja nie zawsze oznacza mniejszy ślad środowiskowy, jeśli wiąże się to ze zużyciem dużych ilości energii lub sprowadzaniem surowców z odległych regionów. Dlatego zamiast kierować się pojedynczą cechą produktu, lepiej przyjrzeć się działaniom marki na różnych etapach jego powstawania.
Uważaj na greenwashing
Greenwashing, nazywany również ekościemą, to praktyka polegająca na kreowaniu wizerunku firmy lub jej produktów jako bardziej przyjaznych środowisku, niż są w rzeczywistości. Może przybierać różne formy – od niejasnych lub niepopartych dowodami deklaracji ekologicznych po eksponowanie pojedynczych proekologicznych inicjatyw, które odwracają uwagę od negatywnego wpływu pozostałej działalności firmy na środowisko.
Skala problemu jest znacząca. Według badania Komisji Europejskiej z 2020 roku 53 proc. przeanalizowanych deklaracji środowiskowych było niejasnych, wprowadzających w błąd lub bezpodstawnych, a 40 proc. nie miało odpowiedniego potwierdzenia w dowodach. Wyniki te pokazują, dlaczego do ogólnych haseł, takich jak „eko”, „zielony” czy „przyjazny dla planety”, warto podchodzić z ostrożnością.
Jak rozpoznać greenwashing? Przede wszystkim należy szukać konkretnych informacji potwierdzających deklaracje producenta. Jeśli marka reklamuje „bardziej ekologiczne opakowanie”, powinna wyjaśnić, na czym polega zmiana i jakie przynosi korzyści środowiskowe. Warto również sprawdzić, czy promowane rozwiązanie jest częścią szerszych działań firmy, czy dotyczy jedynie wybranego produktu. Sam zielony listek na etykiecie lub informacja o wykorzystaniu materiałów z recyklingu nie świadczą jeszcze o odpowiedzialności całej marki.
Gdzie szukać informacji o odpowiedzialności marki?
Nie trzeba analizować obszernych raportów przed każdym zakupem. Na początek warto zajrzeć na stronę producenta i sprawdzić, czy udostępnia informacje o pochodzeniu surowców, warunkach produkcji oraz posiadanych certyfikatach. Dobrym źródłem wiedzy mogą być również raporty dotyczące zrównoważonego rozwoju, w których firmy przedstawiają swoje cele, podejmowane działania i osiągnięte rezultaty.
Jeśli chcemy dokładniej przyjrzeć się działalności marki, warto sięgnąć także do niezależnych źródeł, takich jak raporty organizacji pozarządowych, analizy branżowe czy publikacje dotyczące warunków pracy i wpływu przedsiębiorstw na środowisko. W wyszukiwarce pomocne mogą być poniższe hasła połączone z nazwą firmy:
- sustainability report (raport zrównoważonego rozwoju),
- supplier list (lista dostawców)
- czy working conditions (warunki pracy).
Etyczne kupowanie nie polega na prowadzeniu śledztwa przed każdym wyjściem do sklepu ani na znalezieniu marki bez żadnego wpływu na środowisko. Nie zawsze uda się też znaleźć odpowiedzi na wszystkie pytania. Ważne jednak, aby zwracać uwagę nie tylko na deklaracje marki, ale również na konkretne działania i ich rezultaty. Istotnym sygnałem jest także przejrzystość firmy – w tym gotowość do ujawniania problemów i informowania o sposobach ich rozwiązywania.
Źródła:
https://www.fashionrevolution.org/fashion-transparency-index-2023
https://environment.ec.europa.eu/topics/circular-economy-topics/green-claims_en
